12 نکته شگفت انگیز درباره رویاهای شفاف که نمی دانستید - مجله صادق ویلا

در این مقاله قصد داریم به این پرسش پاسخ دهیم که چرا برخی رویاها گویی کیفیت 4 کی (4K) در فکر ما نقش می بندند و چرا احساس می کنیم این تصاویر پیامی فراتر از یک تخلیه عصبی ساده دارند. آنالیز ابعاد علمی، روان شناختی و حتی بازتاب های این پدیده در فرهنگ عامه، دریچه ای نو به سوی درک خودآگاهی انسان می گشاید.

01

جویبار خروشان مرحله رِم (REM)

بیشتر رویاهای زنده و واقعی در مرحله ای از خواب به نام حرکت سریع چشم (Rapid Eye Movement) رخ می دهند. در این فاز، فعالیت مغزی ما به شکلی حیرت آور مشابه زمان بیداری است. قشر مغز (Cerebral Cortex) که مسئول پردازش اطلاعات پیچیده است، به شدت فعال می گردد در حالی که عضلات بدن در شرایط فلج موقت قرار دارند. این تضاد باعث می گردد که مغز سناریوهای ساخته شده را با شدتی معادل واقعیت پردازش کند. زمانی که رویا در اواخر چرخه خواب و نزدیک به صبح رخ می دهد، به علت بالا بودن سطح فعالیت عصبی، جزئیات با دقت خیره نماینده ای ثبت می شوند. در واقع، کیفیت بصری رویاها تابعی از سوخت وساز گلوکز در بخش های بینایی مغز است که در برخی شب ها به اوج خود می رسد.

02

نقش نوراپی نفرین و هورمون های استرس

سطح مواد شیمیایی در مغز معین می نماید که یک رویا چقدر واقعی به نظر برسد. نوراپی نفرین (Norepinephrine) ماده ای است که مسئول تمرکز و هوشیاری است. به طور معمول در طول خواب رِم، سطح این ماده کاهش می یابد تا ما متوجه نشویم که در حال تماشا رویا هستیم. اما گاهی به علت استرس، اضطراب یا مصرف برخی داروها، سطح این ماده یا مواد مشابه مانند استیل کولین (Acetylcholine) تغییر می نماید. این تداخل شیمیایی باعث می گردد مرز بین حافظه کوتاه مدت و بلندمدت در خواب جابه جا گردد و ما رویا را نه به عنوان یک تصویر گذرا، بلکه به عنوان یک تجربه زیسته با تمام جزئیات لمسی و بویایی حس کنیم.

03

تراکم حسی و جزئیات چهارگانه

چرا برخی رویاها رنگی تر هستند؟ علم روان پزشکی (Psychiatry) معتقد است که غنای حسی رویا به مقدار درگیری سیستم لیمبیک (Limbic System) بستگی دارد. این بخش از مغز مرکز احساسات و غرایز است. وقتی رویا به ریشه های عمیق آرزوها یا ترس های ما متصل می گردد، مغز از تمام بانک داده های حسی خود استفاده می نماید تا صحنه را بازسازی کند. برخلاف رویاهای معمولی که مثل فیلم های سیاه و سفید و محو هستند، رویاهای زنده از کنتراست بالایی برخوردارند چون آمیگدال (Amygdala) در حال پردازش یک بار عاطفی سنگین است. این رویاها معمولا زمانی رخ می دهند که ما در زندگی بیداری با یک چالش تصمیم گیری بزرگ روبرو هستیم و فکر در حال شبیه سازی نتایج است.

04

آرزوهای واپس خورده و نظریه فرویدی

زیگموند فروید معتقد بود رویاها شاهراهی به سوی ناخودآگاه هستند. رویاهایی که بسیار واقعی به نظر می رسند، اغلب به آرزوهای واپس خورده (Repressed Desires) ما می پردازند. وقتی جریانی در زندگی واقعی سرکوب می گردد، فشار روانی ناشی از آن در خواب به شکل تصویری بسیار واضح فوران می نماید. اینجاست که فرد پس از بیداری تمایل شدیدی دارد تا دوباره به آن محیط بازگردد. این کشش مغناطیسی به سمت رویا، به علت ترشح دوپامین (Dopamine) در پاسخ به تحقق آن آرزوی خیالی است. مغز به سختی می تواند بین لذت ناشی از یک اتفاق واقعی و لذت ناشی از یک رویای باکیفیت تفاوت قائل گردد.

05

فلج خواب و گذار آگاهانه

یکی از دلایلی که یک رویا را واقعی تر از حد معمول جلوه می دهد، پدیده گذار آگاهانه است. گاهی اوقات فرد در لحظه ورود به خواب یا خروج از آن، دچار فلج خواب (Sleep Paralysis) می گردد. در این حالت، فکر بیدار است اما بدن هنوز در شرایط خواب رِم قرار گرفته است. اگر در این مرز باریک رویایی شکل بگیرد، به علت حضور آگاهی و بیداری هر چند جزئی، تمام المان های محیطی اتاق با المان های رویا ترکیب می شوند. این همان لحظه ای است که افراد گزارش می دهند موجوداتی را در اتاق دیده اند یا صدایی را به وضوح شنیده اند. این تجربه ها به قدری قدرتمند هستند که حتی منطقی ترین افراد را هم برای لحظاتی به شک می اندازند.

06

رویا در آینه سینما؛ از تلقین تا بیداری

درک عمومی ما از رویاهای واقعی به شدت تحت تاثیر رسانه ها قرار گرفته است. فیلم هایی مانند تلقین (Inception) یا زندگی بیداری (Waking Life) به زیبایی مرز بین رویا و واقعیت را به تصویر کشیده اند. در فیلم اینسپشن، مفهوم لایه های خواب و طراحی معمارانه رویا مطرح می گردد که شباهت زیادی به نحوه ساختاربندی مغز در رویاهای شفاف دارد. این آثار سینمایی باعث شده اند که نسل نو توجه بیشتری به جزئیات خواب های خود داشته باشند و حتی تکنیک های یادآوری رویا را تمرین نمایند. میل به ضبط کردن رویا، یکی از تم های اصلی داستان های علمی تخیلی است که امروزه دانشمندان با استفاده از اسکن های مغزی ام آر آی (fMRI) در حال نزدیک شدن به آن هستند.

07

تأثیر تغذیه و سبک زندگی

شاید عجیب به نظر برسد اما آنچه قبل از خواب می خورید می تواند کیفیت تصویر رویاهای شما را معین کند. مصرف غذاهای حاوی ویتامین B6 یا برخی پروتئین های خاص که پیش ساز انتقال دهنده های عصبی هستند، می تواند وضوح رویا را افزایش دهد. بعلاوه، قطع ناگهانی برخی مواد یا الکل باعث پدیده ای به نام بازگشت رِم (REM Rebound) می گردد. در این حالت، مغز که برای مدتی از خواب عمیق محروم بوده، با شدتی چندبرابر وارد مرحله رویا می گردد و خواب هایی چنان سنگین و واقعی فراوری می نماید که فرد ممکن است پس از بیداری دچار سرگیجه یا ابهام زمانی گردد.

08

تاریخچه تعبیر و سوءبرداشت های علمی

در گذشته، رویاهای بسیار واقعی را به عنوان سفرهای روح یا الهامات غیبی تعبیر می کردند. حتی در دوران یونان باستان، معابدی برای خواب تماشا (Dream Incubation) وجود داشت که مردم در آنجا می خوابیدند تا پاسخ سوالات مهم خود را در رویاهای شفاف بیابند. تا قرن ها، علم تصور می کرد که رویاها فقط نویزهای تصادفی مغز هستند. اما با ظهور الکتروانسفالوگرافی (EEG)، معین شد که رویا تماشا یک فرآیند بیولوژیکی فعال و سازمان یافته است. امروزه می دانیم که واقعی بودن یک رویا نشانه قدرت پیشگویی نیست، بلکه نشانه سلامت و قدرت پردازش اطلاعات در مغز است.

09

تکنولوژی و کوشش برای ضبط رویا

آرزوی محال ضبط خواب ممکن است در آینده ای نزدیک به واقعیت تبدیل گردد. محققان در ژاپن توانسته اند با استفاده از الگوریتم های هوش مصنوعی و اسکن های مغزی، تصاویر کلی که فرد در خواب می بیند را بازسازی نمایند. اگرچه هنوز تا کیفیت 4 کی فاصله زیادی داریم، اما این فناوری نشان می دهد که تصاویر رویایی ما دارای امضاهای الکتریکی معینی هستند. این موضوع تایید می نماید که چرا ما برخی رویاها را واقعی تر می بینیم؛ چون الگوهای فعالیت عصبی در آن لحظات دقیقاً با الگوهای مشاهده اشیاء واقعی در دنیای فیزیکی مطابقت دارند.

10

تداوم عاطفی و پدیده به جای مانده روز

پدیده ای به نام به جای مانده روز (Day Residue) شرح می دهد که چرا برخی رویاها فکر ما را در طول روز درگیر می نمایند. وقتی یک رویا بر روی یک گره عاطفی حل نشده دست می گذارد، اثرات هورمونی آن (مانند ترشح کورتیزول یا آدرنالین) تا ساعت ها در خون باقی می ماند. به همین علت است که حتی پس از بیداری و آگاهی از رویابودن آن صحنه، هنوز احساس غم، شادی یا وحشت آن را با خود حمل می کنیم. این تداوم عاطفی باعث می گردد که فرد به طور ناخودآگاه در پی نشانه هایی از آن رویا در دنیای واقعی بگردد که گاهی به اشتباه به عنوان حس ششم یا پیشگویی تعبیر می گردد.

11

رویاهای شفاف؛ کنترل فرمان در دست شما

رویاهای شفاف (Lucid Dreaming) قله تجربه رویابینی هستند. در این حالت، فرد در میان رویا ناگهان متوجه می گردد که در حال خواب تماشا است اما بیدار نمی گردد. در این لحظه، وضوح تصویر به اوج خود می رسد. جالب است بدانید که در این شرایط، بخش جلوپیشانی مغز (Prefrontal Cortex) که در خواب معمولی خاموش است، روشن می گردد. این بخش مسئول تفکر منطقی و اراده است. افرادی که این مهارت را دارند، می توانند محیط رویا را تغییر دهند و تجربه ای حتی واقعی تر از بیداری را خلق نمایند. این موضوع ثابت می نماید که مغز انسان پتانسیل ساخت واقعیت های موازی با کیفیتی بی نظیر را دارد.

12

ارتباط با حافظه و یادگیری

یکی از عملکردهای اصلی رویا، تحکیم حافظه (Memory Consolidation) است. رویاهایی که بسیار واقعی هستند معمولاً زمانی رخ می دهند که مغز در حال دسته بندی اطلاعات بسیار مهم یا یادگیری یک مهارت نو است. به همین علت است که جزئیات در آن ها بسیار دقیق است؛ چون مغز در حال کپی کردن داده ها از حافظه موقت به حافظه دائم است. این فرآیند باعث می گردد که تصاویر با رزولوشن بالا بازسازی شوند. در واقع، آن رویاهای 4K که شما را شگفت زده می نمایند، بخشی از عملیات تعمیر و نگهداری سیستماتیک مغز برای بقای بهتر شما در دنیای واقعی هستند.

رویاهای زنده پلی میان دنیای درون و بیرون هستند. آن ها به ما یادآوری می نمایند که فکر ما بسیار قدرتمندتر از آن است که تصور می کنیم. اگرچه هنوز نمی توانیم رویاهایمان را روی یک فلش مموری ضبط کنیم یا همیشه به آن دنیای رنگی بازگردیم، اما درک علمی این پدیده به ما یاری می نماید تا با آرامش بیشتری با این تجربیات برخورد کنیم و از خلاقیت بی خاتمه ناخودآگاه خود لذت ببریم.

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .

بیش از دو دهه در زمینه سلامت، پزشکی، روان شناسی و جنبه های فرهنگی و اجتماعی آن ها می نویسد و کوشش می نماید دانش را ساده اما دقیق منتقل کند.

پزشکی دانشی پویا و همیشه در حال تغییر است؛ بنابراین، محتوای این نوشته جایگزین ویزیت یا تشخیص پزشک نیست.

دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران

مطالب مرتبط

10 نکته شگفت انگیز که دربارهٔ آلبرت اینشتین نمی دانستید

12 نکته شگفت انگیز درباره بوی بد پا که احتمالا نمی دانستید

15 دانستنی شگفت انگیز درباره سریال The Last of Us که نمی دانستید!

15 دانستنی شگفت انگیز درباره سریال Yellowstone که نمی دانستید!

20 واقعیت شگفت انگیز درباره سازمان فضایی ناسا که شاید نمی دانستید

15 فکت شگفت انگیز درباره انیمه حمله به تایتان Attack on Titan که احتمالا نمی دانستید